Józef Piłsudski i II Rzeczpospolita

Switch to desktop

21 Gru

Aleksandra Piłsudska (1882-1963)

Sikorska Aleksandra 600x860Postać drugiej żony Józefa Piłsudskiego była do tej pory dość marginalnie traktowana na łamach opracowań historycznych. W większości przypadków pisano o niej w kontekście działalności męża, sporadycznie traktując ją jako pierwszoplanowy podmiot historycznej narracji. Sytuację tę postanowiła zmienić Marta Sikorska, pracownik naukowy Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego, specjalizująca się w historii społecznej XIX i XX w., historii kobiet i socjalizmu polskiego. Wydawałoby się, że kompetencje autorki są wystarczające, by zmierzyć się z wyzwaniem, jakie stanowi biografia towarzyszki „Oli”.

Założenie autorki było nieco inne. Nie zamierzała się ona ograniczyć wyłącznie do narracji stricte historycznej. Próbowała wpasować w przygotowany tekst także kwestie rzekomej działalności feministycznej bohaterki swej pracy. Widoczne jest to zarówno we Wstępie, Próbie podsumowania, jak i w tekście zasadniczym. Moim zdaniem stanowi to próbę siłowego narzucenia interpretacji części działań Aleksandry Piłsudskiej.

Przyszła Marszałkowa, jak określano ją w latach II RP, pochodziła z Suwałk i tam wychowywała się w domu rodzinnym oraz zdobywała wykształcenie gimnazjalne. Pochodząc z patriotycznej rodziny była niejako skazana na uczestnictwo w działalności niepodległościowej. Zaangażowała się w nią po przeprowadzce do Warszawy, gdzie zetknęła się z Polską Partią Socjalistyczną i mocno wsiąknęła w jej działalność. Od anonimowej postaci przeszła dość szybką drogę do osoby odpowiedzialnej za transport, gromadzenie i opiekę nad pozyskaną bronią. W swej działalności wybiła się na tyle mocno, że w dość krótkim czasie poznała osobiście Józefa Piłsudskiego. Godziny współpracy zbliżyły ich na tyle, że Ziuk wyznał jej miłość. Stała się ona bliską współpracowniczką, a także towarzyszką działań o charakterze strategicznym dla PPS-Frakcja Rewolucyjna, do której przeszła wraz z ukochanym. Najdobitniejszym tego znakiem był jej udział w akcji pod Bezdanami.

Wybuch Wielkiej Wojny spowodował zaangażowanie Aleksandry Szczerbińskiej w działalność kuriersko-wywiadowczą na rzecz oddziałów dowodzonych przez Józefa Piłsudskiego. Przypłaciła to w pewnym momencie aresztowaniem i niemieckim więzieniem. Po zwolnieniu nadal zaangażowana była w pracę niepodległościową, godząc się na niedogodności wynikające z uwarunkowań konspiracyjnych z jednej strony, a na nieuregulowane stosunki formalne z Komendantem z drugiej. Do momentu śmierci Marii Piłsudskiej Aleksandra zmuszona była pozostawać w cieniu pierwszej żony Ziuka. Nawet urodzenie dwóch córek (z czego pierwszej w czasie pobytu Józefa Piłsudskiego w Magdeburgu) nie zmieniło wiele w kwestiach usytuowania jej w kręgu osób otaczających Naczelnika Państwa.

Znaczącą rolę Aleksandra Piłsudska odgrywała w organizacji życia rodzinnego Marszałka po śmierci Marii. To ona była inicjatorką budowy Milusina w Sulejówku, organizatorką codziennego życia w nim do czasu porządków majowych, a zarazem matką wychowującą dwójkę dzieci. Jej pozycja zmieniła się nieco po maju 1926 r. Zaangażowała się bardziej w życie towarzyskie, społeczne, a istnieją poszlaki, że miała wpływ na pewne decyzje polityczne (np. ustąpienie z punkcji prezesa Rady Ministrów przez Aleksandra Prystora).

Śmierć Marszałka spowodował, że do nieformalnych obowiązków wdowy doszła kwestia dbania o pamięć i spuściznę po mężu. Ten aspekt życia Aleksandry znajdował odbicie w sporach i próbach ograniczenia działalności i twórczości osób opisujących swe stosunki z Józefem Piłsudskim czy parających się historią najnowszą. Klasycznym przykładem są książki pisane przez Władysława Pobóg-Malinowskiego czy Kazimierę Iłłakowiczównę. Pewnym smaczkiem jest to, że walka z nimi prowadzona była za pośrednictwem osób trzecich, a nie osobiście. Konflikty z okresu międzywojennego przeniosły się także na teren emigracji, gdzie w dalszym ciągu Aleksandra Piłsudska starała się ograniczyć (niestety skutecznie) działalność naukową Pobóg-Malinowskiego. O problemie tym szerzej pisze w swych listach zarówno biograf Komendanta w listach kierowanych do Wacława Jędrzejewicza, jak i autorka biografii Poboga.

Niewątpliwie ważną rolę w propagowaniu dokonań Józefa Piłsudskiego odegrały napisane przez nią „Wspomnienia” wydane w 1940 r. w Wielkiej Brytanii po angielsku (rok później w USA). Ukazanie się ich w wersji polskiej nastąpiło dopiero dwadzieścia lat później i z oczywistych względów miało miejsce w Londynie. Wszystkim tym, którzy chcąc spojrzeć na życie bohaterki książki powinni zapoznać się z jej wspomnieniami, mimo, że Marta Sikorska często korzysta z nich w swojej pracy.

Nie ukrywam, że moim zdaniem przechył w kierunku ideologii feminizmu obecny w treści odbiera znaczną część przyjemności z czytania recenzowanego dzieła. Rozumiejąc specjalizację autorki i wynikające stąd uwarunkowania przy pisaniu książki, nie znajduję jednak powodów do bezkrytycznego podejścia do jej ujęcia. Warto także wskazać kilka uchybień natury merytorycznej i formalnej w książce. Ochroną dworku w Sulejówku zajmowali się oficerowie i ułani 7. pułku ułanów, a nie 1. p.uł. (s. 134). Zawierając związek małżeński z Marią Juszkiewiczową Józef Piłsudski zmienił konfesję, a nie konwersję (s. 219), a Kazimiera Iłłakowiczówna była nie sekretarką Ministerstwa Spraw Wojskowych, a sekretarzem ministra stojącego na jego czele (s. 223). Na kolejnej stronie mowa jest o Biurze Historycznym bez dookreślenia, o jakie biuro chodzi. Chodzi oczywiście o Wojskowe Biuro Historyczne. Autorka nie odpowiada za tworzenie indeksu osób, ale osoba za to odpowiedzialna jako dwie osobne postacie traktuje Dionizę Lipińską-Wyszyńską i D. Wyszyńską. Oczywiście w obu przypadkach chodzi o siostrę Wacława Lipińskiego, przywoływanego kilkakrotnie na stronicach pracy.

Reasumując należy uznać, że jest to książka warta zainteresowania, a dla osób pasjonujących się życiem Marszałka wręcz obowiązkowa.

Dariusz Nowiński

Ocena recenzenta

Temat i treść: 8/10

Język, styl, kompozycja tekstu: 8/10

Forma wydawnicza: 8/10

Informacje o publikacji

Tytuł: Aleksandra Piłsudska (1882-1963)

Autor: Marta Sikorska

Wydawnictwo: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Rok wydania: 2021

Ilość stron: 303

Format: 170x240 mm

Okładka: miękka

ISBN: 978-83-8220-508-4

Copyright © 2006-2015 ISSN 1899-8348

Top Desktop version