Józef Piłsudski i II Rzeczpospolita

Switch to desktop

18 Mar

Ewolucja pozycji ustrojowej głowy państwa w II Rzeczpospolitej

 Po raz pierwszy instytucja Prezydenta Rzeczypospolitej pojawiła się w Konstytucji z dnia 17 marca 1921 r. (tzw. Konstytucja marcowa). Do tego czasu funkcję głowy państwa pełnił początkowo Tymczasowy Naczelnik Państwa (od 22 listopada 1918 r.), a następnie Naczelnik Państwa (od 20 lutego 1919 r.) – Józef Piłsudski. Pełnił on tę rolę także po wejściu w życie Konstytucji marcowej, aż do czasu wyboru pierwszego Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza w grudniu 1922 roku.
 
  Prezydent Rzeczypospolitej w Konstytucji marcowej (1921-1926)
 
  Konstytucja marcowa, przyjmując w art. 2 zasadę trójpodziału władzy (ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza), określała prezydenta, łącznie z odpowiedzial­nymi ministrami, jako organ narodu w zakresie władzy wykonawczej. Był on wybierany bezwzględną większością głosów przez Sejm i Senat, obradujące w izbach połączonych jako Zgromadzenie Narodowe. Urząd prezy­denta mógł zostać opróżniony wskutek śmierci, zrzeczenia się lub z innej przy­czyny. W takim przypadku Zgromadzenie Narodowe zbierało się natych­miast, na zaproszenie Marszałka Sejmu i pod jego przewodnictwem, w celu wyboru nowego prezydenta. W razie konieczności prezydenta zastępował Marszałek Sejmu. Kadencja prezydenta trwała siedem lat, przy czym istniała możliwość po­nownego wyboru tej samej osoby na następną kadencję. Konstytucja nie stawiała żadnych warunków wybieralności na ten urząd, także co do wieku kandydata. Jednakże rota przysięgi składanej przez prezy­denta przed objęciem urzędu, oparta na formule religii chrześcijańskiej, faktycznie wyłączała od piastowania tego urzędu przedstawicieli innych wy­znań. W trakcie swej kadencji prezydent nie mógł piastować żadnego innego urzędu ani należeć do Sejmu lub Senatu.Kompetencje w zakresie władzy wykonawczej prezydent wykonywał przez odpowiedzialnych przed Sejmem ministrów i podległych im urzędników. Mianował i odwoływał Prezesa Rady Ministrów, a na jego wniosek także pozostałych członków rządu. Natomiast na wniosek Rady Ministrów obsadzał wskazane w ustawie urzędy cy­wilne i wojskowe. Prezy­dent podpisywał ustawy wraz z odpowiedzialnymi ministrami i zarządzał ich ogłoszenie w Dzienniku Ustaw. W celu ich wykonania, z powołaniem się na upoważnienia ustawowe, mógł wydawać rozporządzenia wykonawcze, zarządzenia, rozkazy i zakazy, jak też zapewnić ich wykonanie przy użyciu przymusu państwowego. Dla swej ważności wszystkie akty rządowe prezydenta wymagały kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów i odpowiedniego ministra, którzy ponosili przed Sejmem odpowiedzialność polityczną za ich treść. Zgody premiera i właściwego ministra wymagały także jego ustne oświadczenia, podawane w publicznych wystąpieniach czy w rozmowach z przedstawicielami dyplomatycznymi innych państw.
  Prezydent za czynności urzędowe nie był odpowiedzialny ani parlamentarnie, ani cywilnie. Nie mógł być zatem odwołany z urzędu w ciągu kadencji, na jaką został wybrany. Było to konsekwencją przyjęcia zasady kontrasygnaty wszystkich jego aktów urzędowych przez członków rządu. Konstytucja przewidywała odpowiedzialność prezydenta jedynie za zdradę kraju, pogwałcenie konstytucji lub przestępstwo karne. Z chwilą postawienia go przez Sejm w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu, musiał być zawieszony w urzędowaniu.
 
Choć prezydent sprawował funkcję najwyższego zwierzchnika sił zbrojnych, nie mógł jednak sprawować naczelnego dowództwa w czasie wojny. Na taką okoliczność, na wniosek Rady Ministrów, mianował on Naczelnego Wodza sił zbrojnych. Prezydent pełnił również funkcje reprezentacyjne. Przede wszystkim przyjmował przedstawicieli dyplomatycznych państw ob­cych i wysyłał przedstawicieli Państwa Polskiego za granicę. Do jego kompetencji należało także zawieranie umów z innymi państwami i podawanie ich do wiadomości Sejmu. Niektóre z nich (m.in. umowy handlowe i celne oraz umowy, które stale obciążały państwo pod względem finansowym) wymagały ratyfikacji ze strony Sejmu. Również tylko za zgodą Sejmu mógł wypowiedzieć wojnę i zawrzeć pokój.
 
W zakresie władzy ustawodawczej prezydent zwoływał, otwierał, odraczał i zamykał zwyczajne i nadzwyczajne sesje Sejmu i Senatu. Przysługiwało mu prawo rozwiązania Sejmu, jednak tylko za zgodą 3/5 ustawowej liczby senatorów, przy czym w takim przypadku rozwiązaniu ulegał także Senat. W zakresie władzy sądowej prezydent mianował sędziów i decydował o stosowaniu prawa łaski. Nie mógł jednak stosować tego prawa wobec ministrów postawionych w stan oskarżenia przez Sejm i skazanych przez Trybunał Stanu.

Prezydent Rzeczypospolitej w noweli sierpniowej (1926-1935)

  Umocnienie pozycji prezydenta nastąpiło w sposób istotny na skutek uchwalenia 2 sierpnia 1926 r. „Ustawy zmieniającej i uzupełniającej Konstytucję Rzeczypospolitej z dnia 17 marca 1921 r.”, określanej powszechnie jako nowela sierpniowa. Nowela sierpniowa przyznawała prezydentowi kilka niezwykle istotnych uprawnień, zwłaszcza w zakresie władzy ustawodawczej. Prezydent został wyposażony w samodzielne prawo rozwiązywania Sejmu i Senatu przed upływem kadencji na jaką zostały wybrane, na wniosek Rady Ministrów umotywowanym orędziem, jednakże tylko jeden raz z tego samego powodu. Jednocześnie Sejm utracił prawo rozwiązania się mocą własnej uchwały.
Umocnienie pozy­cji prezydenta nastąpiło jednak przede wszystkim przez przyznanie mu prawa do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy. Uprawnienie to prezydent mógł realizować w okresie między kadencjami izb ustawodawczych w razie nagłej konieczności państwowej (z wyjątkiem spraw enumeratywnie wyliczonych w noweli, m.in. takich jak: zmiana konstytucji, budżetu, stanu liczebnego wojska, nakładania podatków, wypowiadania wojny i zawierania po­koju) lub w okresie kadencji na podstawie upoważnienia ustawowego (z wyjątkiem zmiany konstytucji). Rozporządzenia te mogły być wydawane tylko na wniosek Rady Ministrów
i musiały być podpisane przez wszystkich członków rządu, a traciły moc obowiązującą, jeżeli nie zo­stały przedstawione Sejmowi w ciągu 14 dni na najbliższym posiedzeniu Sejmu lub jeżeli zostały przez Sejm uchylone.
Nowela przyznawała prezydentowi specjalne uprawnienia budżetowe. Jeżeli bowiem Sejm i Senat w określonym przez nowelę terminie nie uchwaliły projektu ustawy budżetowej ani go nie odrzuciły, prezydent ogłaszał rządowy projekt budżetu jako ustawę.

Wnioski
Pozycja Prezydenta Rzeczypospolitej w Konstytucji marco­wej układała się zgodnie z koncepcją trójpodziału władzy oraz zgodnie z zasadami systemu parlamentarno - gabinetowego. Warto jednak zaznaczyć, iż chociaż prezydent posiadał wiele ważnych kompetencji w zakresie władzy wykonawczej, a za swą działalność nie ponosił odpowiedzialności politycznej, to uprawnienia te wykonywał wyłącznie w porozumieniu i za zgodą premiera i właściwych ministrów. W ten sposób pozbawiono go samodzielności funkcjonalnej i uzależniono od Rady Ministrów. Było to wyrazem dążenia twórców Konstytucji marcowej do utrwalenia modelu słabej prezydentury w Polsce. Zamierzeniom tym zaprzeczyła nowela sierpniowa będąca daleko idącym wzmocnieniem egzekutywy, jednakże wciąż jeszcze w ramach systemu parlamentarnego.


Prezydent Rzeczypospolitej w Konstytucji kwietniowej (1935-1944)

Zupełnie inaczej została ukształtowana pozycja ustrojowa Prezydenta Rzeczypospolitej w Ustawie Konstytucyjnej z dnia 23 kwietnia 1935 r., określanej powszechnie mianem Konstytucji kwietniowej. Przyjęła ona zasadę koncentracji władzy państwowej w osobie prezydenta, o czym świadczy art. 2 Konstytucji: ,,1) Na czele Państwa stoi Prezy­dent Rzeczypospolitej. 2) Na nim spoczywa odpowiedzialność wobec Boga i historii za losy Państwa. 3) Jego obowiązkiem naczelnym jest troska o dobro Państwa, gotowość obronną i stanowisko wśród narodów świata. 4) W Jego osobie skupia się jednolita i niepodzielna władza państwowa.” Z kolei w art. 3 przyznawała ona prezydentowi nadrzędną pozycję nad pozostałymi organami państwa, wśród których na pierwszym miejscu wymieniony został Rząd, a w następnej kolejności Sejm i Senat, dalej zaś Siły Zbrojne i sądy.

W porównaniu z obowiązującym w Konstytucji marcowej, zasadniczo zmieniony został sposób wyboru prezydenta. Kandydata na prezydenta wybierało Zgromadzenie Elektorów, z tym że ustępującemu prezydentowi przysługiwało prawo wyznaczenia własnego kandydata. Jeżeli we wskazanym trybie zgłoszeni zostali dwaj kandydaci, wtedy ostatecznego wyboru dokonywali obywatele w głosowaniu powszechnym. Jeżeli ustępujący prezydent nie zgłosił swego kandydata, prezyden­tem zostawał kandydat Zgromadzenia Elektorów. Zgromadzenie to składało się z 80 osób: 50 elektorów wybieranych przez Sejm, 25 wyłanianych przez Senat (w obu przypadkach spośród „obywateli najgodniejszych”), a także z 5 wirylistów, to jest: Marszałka Se­natu (przewodniczący Zgromadzenia), Marszałka Sejmu, Prezesa Rady Ministrów, Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Zgromadzenie Elek­torów zwoływać miał ustępujący prezydent.

 
Konstytucja kwietniowa, podobnie jak jej poprzedniczka, ustalała długość kadencji głowy państwa na siedem lat. Nie uległ zmianie również chrześcijański charakter roty przysięgi składanej przed objęciem urzędowania. Opróżnienie urzędu prezydenta następowało w razie jego śmierci lub zrzeczenia się urzędu. W przypadku gdyby prezydent nie mógł trwale sprawować swych funkcji, Marszałek Senatu miał obowiązek zwołania połączonych izb ustawodawczych w celu rozstrzygnięcia, czy urząd prezydenta należy uznać za opróżniony. W przypadku powzięcia takiej uchwały, Marszałek Senatu zwoływał Zgromadzenie Elektorów w celu wy­boru nowego prezydenta. W czasie, gdy urząd prezydenta był opróżniony, jego funkcje sprawował zastępczo nie Marszałek Sejmu, jak to było pod rządami Konstytucji marcowej, lecz Marszałek Senatu.

Prezydent jako czynnik nadrzędny w państwie dysponował uprawnieniami w zakresie wszystkich funkcji państwowych - jemu Konstytucja kwietniowa powierzyła zadanie harmonizowania działalności naczelnych organów państwowych. Kompetencje prezydenta ustawa zasadnicza podzieliła na dwie kategorie: uprawnienia zwykłe oraz osobiste (prerogatywy).
Do pierwszej grupy zaliczyć można kompetencje wymienione w art. 12 Konstytucji. Zgodnie z tym przepisem prezydent mianował, według swego uznania, Prezesa Rady Ministrów, a na jego wniosek pozostałych członków rządu; zwoływał i rozwiązywał Sejm i Senat; zarządzał otwar­cie, odroczenie i zamknięcie sesji Sejmu i Senatu; był Zwierzchnikiem Sił Zbrojnych; reprezentował państwo na zewnątrz, przyjmował przedstawicieli państw obcych i wysyłał przedstawicieli Polski za granicę; decydował o wojnie i pokoju; zawierał i ratyfikował umowy z innymi państwami, z tym że niektóre z nich mógł ratyfikować dopiero na podstawie wcześniejszego aktu ustawodawczego (m.in. umowy handlowe, celne, obciążające stale Skarb Państwa); obsadzał urzędy państwowe jemu zastrzeżone.

Ponadto Konstytucja kwietniowa przyznawała mu sze­reg dalszych uprawnień, zamieszczonych w przepisach innych rozdziałów konstytucji, dotyczących Rządu, Sejmu, Senatu, ustawodawstwa, budżetu i Sił Zbroj­nych (m.in. art. 28, 32, 54, 58, 62, 65). Do najważniejszych należy zaliczyć: prawo do odwoływania w każdym czasie członków rządu; zarządzanie wyborów do Sejmu i Senatu; prawo weta zawieszającego w stosunku do ustaw uchwalonych przez Sejm i Senat; ogłaszanie ustaw i dekretów w Dzienniku Ustaw; zarządzanie poboru re­kruta w granicach ustalonego kontyngentu; mianowanie sędziów; prawo uprzywilejowanej inicjatywy w sprawie zmiany konstytucji.

Do uprawnień zwykłych należało również wydawanie dekretów z mocą ustawy, których przewidziano trzy rodzaje: dekrety z upoważnienia ustawy (wydawane w czasie i zakresie przez nią określonym); dekrety wydawane w czasie, gdy Sejm był rozwiązany (wydawane w razie konieczności państwowej) oraz dekrety dotyczące organizacji rządu, zwierzchnictwa Sił Zbrojnych i organizacji ad­ministracji rządowej, które mogły być wydawane w każdym czasie, a zmie­niane lub uchylane tylko przez dekrety prezydenta.
Wszystkie akty urzędowe, wydawane w ramach uprawnień zwykłych prezydenta, wymagały dla swej ważności podpisów Prezesa Rady Ministrów i właściwego ministra. Natomiast w przypadku aktów wydawanych w ramach prerogatyw kontrasygnata nie była konieczna. Do uprawnień osobistych prezydenta, enumeratywnie wymienionych w art. 13, należało: wskazywanie jednego z kandydatów na prezydenta i zarządzanie głosowania powszechnego; wyznaczanie na czas wojny następcy prezydenta; mianowanie i odwoływanie Prezesa Rady Ministrów, Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego i Prezesa NIK; mianowanie i zwalnianie Naczelnego Wodza i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych; powoływanie sędziów Try­bunału Stanu; powoływanie senatorów piastujących mandaty z jego mia­nowania; mianowanie i zwalnianie szefa i urzędników Kancelarii Cywilnej; rozwiązywanie Sejmu i Senatu przed upływem kadencji; oddawanie członków rządu pod sąd Trybunału Stanu; stosowanie prawa łaski.

Konstytucja kwietniowa ustalała ponadto zakres nadzwyczajnych kompetencji głowy państwa na czas wojny, które dotyczyły: wyznaczania następcy; mianowania Naczelnego Wodza; zarządzania stanu wojennego, podczas którego prezydent mógł wydawać dekrety z mocą ustawy w zakresie niemal całego ustawodawstwa państwowego. W ten sposób w rękach głowy państwa została skupiona władza niemal absolutna. Na czas wojny okres urzędowania prezydenta, a także jego następcy (jeżeli został wyznaczony), zostawał przedłużony do upływu trzech miesięcy od dnia zawarcia pokoju (art. 24).

Prezydent za swe czyny urzędowe nie był odpowiedzialny ani politycz­nie, ani konstytucyjnie. Nie mógł być zatem odwołany w okresie kaden­cji, na jaką został wybrany, ani też podlegać odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu. Także za pozostałe czyny, nie związane ze sprawowaniem urzędu, nie mógł być pociągnięty do odpowiedzialności w okresie urzędowania. Konstytucja przewidywała jedynie odpowiedzialność moralną głowy państwa „wobec Boga i historii”. Zasadę nieodpowiedzialności politycznej znała co prawda już Konstytucja marcowa, lecz pod jej rządami każdy akt urzędowy prezydenta dochodził do skutku nie inaczej, jak tylko pod warunkiem kontrasygnaty przez członka rządu, który w ten sposób brał na siebie polityczną odpowiedzialność za ten akt. Konstytucja kwietniowa zaś, wprowadzając nową kategorię aktów urzędowych – prerogatyw, doprowadziła do sytuacji, iż nikt nie ponosił żadnej odpowiedzialności za decyzje podejmowane przez głowę państwa.
Wnioski
Konstytucja kwietniowa uznawała prezydenta za źródło i nosiciela władzy państwowej. Odrzucała tym samym, głoszoną przez Konstytucję marcową, zasadę zwierzchnictwa narodu, a w konsekwencji również zasadę podziału władz. Prezydent utracił charakter politycznie neutralnej głowy państwa, a stał się czynnikiem suwerennym, któremu podporządkowane zostały pozostałe organy państwowe. Doprowadziło to do odrzucenia systemu rządów parlamentarno – gabinetowych i zbliżenia się do systemu prezydenckiego. Zasada koncentracji władzy państwowej w osobie prezydenta, przy jego całkowitej nieodpowiedzialności za podejmowane decyzje, nadawała ustrojowi Rzeczypospolitej charakter bliski autorytarnemu.
 
 
Zobacz też:
 
Ostatnio zmieniany czwartek, 17 maj 2012 07:36
Redakcja

Napisałeś/aś artykuł? Znasz nieopublikowaną dotąd anegdotę, cytat, ciekawostkę? Znalazłeś/aś w sieci wartościowy materiał lub stronę? Posiadasz archiwalne zdjęcia bądź pamiątki? Napisz do nas, pomóż w budowie portalu.

Strona: jpilsudski.org

Copyright © 2006-2015 ISSN 1899-8348

Top Desktop version